“Chuyện với Thanh” của Nguyễn Thành Nam đang gây tranh cãi vì nhiều đoạn dùng từ suồng sã khi viết về Hồ Chí Minh, Nguyễn Tất Thành, Việt Minh, Cách mạng Tháng Tám, Củ Chi và các biểu tượng lịch sử Việt Nam. Nhưng vấn đề không chỉ nằm ở một tác giả. Đây còn là câu chuyện về trách nhiệm của nhà xuất bản, người ký duyệt, đơn vị phát hành, báo chí chính thống, cơ quan kiểm duyệt và những tổ chức đã cho cuốn sách mượn uy tín.

Tóm tắt nhanh: Vì sao “Chuyện với Thanh” gây tranh cãi?

“Chuyện với Thanh” gây tranh cãi không đơn giản vì tác giả Nguyễn Thành Nam đặt câu hỏi về Hồ Chí Minh hay lịch sử Việt Nam. Một cuốn sách có quyền giải thiêng, có quyền phản biện, có quyền nhìn lãnh tụ như một con người lịch sử. Vấn đề nằm ở chỗ nhiều trang sách được chia sẻ cho thấy cách dùng từ suồng sã, giễu nhại, có dấu hiệu hạ thấp nhân vật và sự kiện lịch sử.

Các cụm từ như “điếm đóm”, “phượt”, “vô danh tiểu tốt”, “khúm núm”, “Việt Minh ‘cướp’ chính quyền”, “tiện tay dắt dê”, “chui lủi” đã khiến nhiều người đặt câu hỏi: đây là “giải thiêng” hay là hạ thiêng? Đây là giáo dục lịch sử cho người trẻ, hay là biến lịch sử thành một dạng content gây sốc?

Nghiêm trọng hơn, cuốn sách không xuất hiện như một bài viết cá nhân vô danh. Nó được xuất bản chính thức, được truyền thông, được quảng bá bằng danh xưng tác giả, được gắn với các tổ chức giáo dục – nghiên cứu – xuất bản. Vì vậy, trách nhiệm không thể chỉ dừng ở Nguyễn Thành Nam.

Nguyễn Thành Nam là ai?

Trước khi bàn nội dung sách, cần nói rõ tác giả là ai.

Nguyễn Thành Nam không phải một cây bút trẻ bồng bột, càng không phải một người thiếu trải nghiệm xã hội. Ông sinh năm 1961, thuộc thế hệ đã ngoài 60 tuổi. Ông được giới thiệu là Tiến sĩ Toán, từng học tập và nghiên cứu ở Liên Xô cũ. Ông cũng được biết đến như một trong những nhân vật gắn với quá trình hình thành và phát triển FPT, từng giữ các vị trí lãnh đạo tại FPT và FPT Software.

Sau giai đoạn công nghệ, Nguyễn Thành Nam chuyển sang giáo dục, gắn với Đại học FPT, FUNiX và có hồ sơ tại VinUniversity dưới vai trò giảng viên/diễn giả thỉnh giảng. Nhiều nội dung truyền thông cũng giới thiệu ông như người tham gia giảng dạy, trao đổi hoặc truyền bá Tư tưởng Hồ Chí Minh trong môi trường đại học.

Nói cách khác, đây là một nhân vật thuộc tầng lớp tinh hoa công nghệ – giáo dục – doanh nhân. Ông có tuổi đời, học vị, chức vụ, mạng lưới truyền thông và uy tín xã hội. Chính vì vậy, từng câu chữ trong “Chuyện với Thanh” cần được đánh giá bằng một chuẩn trách nhiệm cao hơn rất nhiều.

Nếu một người trẻ thiếu hiểu biết viết vài câu sai trên mạng, có thể nói đó là non nớt. Nhưng khi một tiến sĩ, một cựu lãnh đạo FPT, một người làm giáo dục, một tác giả được nhiều kênh truyền thông giới thiệu dùng những cụm từ suồng sã về Nguyễn Tất Thành/Hồ Chí Minh, thì không thể xem đó là “lỡ lời” đơn giản.

Ở đây, tuổi đời, học vị và chức vụ không phải để miễn trách nhiệm. Ngược lại, chúng làm trách nhiệm nặng hơn.

“Chuyện với Thanh” là sách gì?

“Chuyện với Thanh” được giới thiệu như một cuốn sách đối thoại, ghi chép, lấy cảm hứng từ việc đọc về Hồ Chí Minh và từ quá trình trao đổi với sinh viên. Nhân vật trung tâm là “Thanh”, một sinh viên được đặt vào các cuộc trò chuyện với “thầy Thành” về lịch sử, Hồ Chí Minh, Việt Nam và các bài học cho hiện tại.

Về hình thức, đây không phải sách sử học hàn lâm. Nó giống một dạng đối thoại lịch sử – giáo dục – truyền cảm hứng, có pha tư duy quản trị, chiến lược, phát triển cá nhân và phản biện xã hội. Sách cố gắng làm lịch sử trở nên gần gũi hơn với người trẻ bằng câu hỏi “tại sao?”, bằng so sánh hiện đại và bằng lối kể đời thường.

Về nguyên tắc, cách làm đó không sai.

Người trẻ không nên chỉ học lịch sử bằng khẩu hiệu. Hồ Chí Minh không cần được học như một hình tượng bất khả vấn. Lịch sử Việt Nam cần được đọc bằng tư liệu, bối cảnh, tranh luận và câu hỏi khó. Một nền giáo dục trưởng thành không nên sợ việc nhìn lãnh tụ như một con người bằng xương bằng thịt.

Nhưng vấn đề của “Chuyện với Thanh” không nằm ở chỗ nó đặt câu hỏi. Vấn đề nằm ở cách nó dùng ngôn ngữ và cách nó đóng khung nhiều sự kiện, nhân vật lịch sử bằng giọng suồng sã, mỉa mai, đôi khi khinh bạc.

Giải thiêng Hồ Chí Minh không sai, nhưng hạ thấp lịch sử là chuyện khác

Cần phân biệt rất rõ: giải thiêng không phải là xúc phạm.

Giải thiêng là đưa nhân vật lịch sử ra khỏi lớp sương huyền thoại để nhìn bằng nguồn tư liệu, bối cảnh và lý trí. Điều này cần thiết. Một nhân vật lịch sử càng lớn càng nên được nghiên cứu nghiêm túc.

Nhưng hạ thiêng lại là chuyện khác. Hạ thiêng là kéo nhân vật xuống bằng ngôn ngữ giễu nhại, cố ý làm mất trang trọng, biến lịch sử thành chất liệu gây sốc hoặc giải trí.

Một cuốn sách có thể nói Nguyễn Tất Thành từng có những giai đoạn mù mờ, từng lao động nhiều nghề, từng học hỏi qua trải nghiệm, từng thay đổi nhận thức theo thời gian. Đó là một hướng tiếp cận có thể chấp nhận.

Nhưng nếu dùng các cụm như “phượt”, “vô danh tiểu tốt”, “chàng trai làm vườn quê mùa”, “điếm đóm”, “khúm núm” để nói về Nguyễn Tất Thành/Hồ Chí Minh, thì câu chuyện không còn chỉ là giải thiêng nữa.

Một cuốn sách có thể phân tích Cách mạng Tháng Tám bằng bối cảnh quốc tế, khoảng trống quyền lực và sự chuẩn bị của Việt Minh. Nhưng nếu dùng cụm “Việt Minh ‘cướp’ chính quyền” mà không giải thích cẩn trọng, thì nó không còn là trung tính.

Một cuốn sách có thể phân tích Bình dân học vụ trong lịch sử chữ Quốc ngữ. Nhưng nếu gọi lựa chọn của Hồ Chí Minh là “tiện tay dắt dê”, thì nó làm chính sách giáo dục lớn bị phủ một lớp nghĩa mánh lới.

Một cuốn sách có thể viết về địa đạo Củ Chi như chiến thuật chiến tranh bất đối xứng. Nhưng nếu dùng chữ “chui lủi”, thì đó là một cách nói thiếu tôn trọng với lực lượng kháng chiến và ký ức chiến tranh.

Lịch sử cần được làm sống động. Nhưng làm sống động không có nghĩa là làm rẻ đi.

Những cụm từ gây tranh cãi trong “Chuyện với Thanh”

Qua các trang sách được chia sẻ, nhiều cụm từ đã khiến dư luận phản ứng mạnh.

Khi viết về Nguyễn Tất Thành/Hồ Chí Minh, sách xuất hiện các cách nói như:

“điếm đóm các bậc đại ca”

“job phụ bếp”

“phượt”

“chàng trai làm vườn quê mùa”

“vô danh tiểu tốt”

“trông bề ngoài không hoàn toàn bắt mắt”

“rất bẽn lẽn, thậm chí khúm núm”

“phải ngồi nhai giáo án khô khốc”

Ngoài ra, có đoạn gọi trống không là “Hồ” trong bối cảnh nói về những ngày cuối đời.

Khi viết về Việt Minh và Cách mạng Tháng Tám, sách có cụm “Việt Minh đã ‘cướp’ chính quyền”.

Khi viết về Bình dân học vụ và chữ Quốc ngữ, sách diễn giải rằng lựa chọn của Hồ Chí Minh là “tiện tay dắt dê”.

Khi viết về Củ Chi, có cụm “chui lủi”.

Khi viết về truyền thuyết và biểu tượng nguồn cội, sách có cách kể như “18 đời Vua Hùng ảo quái”, Thục Phán “cướp ngôi cha”, Trọng Thủy đi “cưa Mị Châu”, “nam nhân kế”, “lấy cắp nỏ thần”.

Nếu chỉ một hoặc hai cụm đứng riêng, có thể còn tranh luận rằng đó là lời nhân vật, là đối thoại trong lớp học, là văn phong đời thường. Nhưng khi hàng loạt cụm như vậy xuất hiện trong cùng một cuốn sách, nó tạo thành một phong cách.

Và phong cách đó có vấn đề.

Đối thoại không thể là cái khiên để tác giả né trách nhiệm. Lời nhân vật vẫn là lựa chọn của tác giả. Khi đã in thành sách, mọi lựa chọn ngôn ngữ đều phải chịu sự đánh giá của công chúng.

Vì sao “Việt Minh ‘cướp’ chính quyền” là một framing(*) rất nặng?

Trong tiếng Việt, “cướp chính quyền” không trung tính.

Nếu muốn diễn đạt ý “seize power”, người viết có nhiều lựa chọn: giành chính quyền, nắm chính quyền, đoạt chính quyền, tiếp quản quyền lực, lãnh đạo tổng khởi nghĩa. Mỗi cụm có sắc thái khác nhau.

Nhưng “cướp chính quyền” mang nghĩa bất chính, phi pháp, tước đoạt. Khi áp vào Việt Minh và Cách mạng Tháng Tám, nó dễ gợi cảm giác phủ định tính chính danh của cách mạng.

(*) Framing (danh từ, bắt nguồn từ động từ frame – đóng khung, tạo khung) là thuật ngữ chỉ kỹ thuật định hình, trình bày một vấn đề, thông tin hoặc hình ảnh theo một góc nhìn cụ thể nhằm tác động đến nhận thức và cách đánh giá của người tiếp nhận

Tất nhiên, Cách mạng Tháng Tám là một sự kiện phức tạp. Có thể và nên nghiên cứu bối cảnh Nhật đầu hàng, chính phủ Trần Trọng Kim suy yếu, khoảng trống quyền lực, sự chuẩn bị của Việt Minh, vận động quần chúng, vai trò của thời cơ quốc tế và diễn biến ở các địa phương.

Nhưng phân tích phức tạp không đồng nghĩa với dùng một từ mang tính kết án.

Nếu một người bình thường trên mạng xã hội viết “Việt Minh cướp chính quyền”, có lẽ họ sẽ bị phê phán rất nhanh. Vậy tại sao khi nó nằm trong một cuốn sách in, có nhà xuất bản, có truyền thông, có danh xưng giáo dục, ban đầu nó lại được gọi là “cách tiếp cận mới”?

Đây là câu hỏi về sự nhất quán trong chuẩn mực.

“Tiện tay dắt dê” và vấn đề hạ thấp Bình dân học vụ

Một cụm gây tranh cãi khác là “tiện tay dắt dê” khi nói về lựa chọn chữ Quốc ngữ/Bình dân học vụ của Hồ Chí Minh.

Có thể tranh luận rằng chữ Quốc ngữ không phải do riêng Hồ Chí Minh tạo ra. Điều đó đúng. Lịch sử chữ Quốc ngữ là một quá trình dài, có vai trò của giáo sĩ phương Tây, học giả, nhà báo, trí thức cải cách, phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục, Trương Vĩnh Ký, Phan Châu Trinh, các phong trào truyền bá chữ Quốc ngữ và nhiều lực lượng xã hội khác.

Nhưng từ việc thừa nhận lịch sử phức tạp đó đến việc dùng thành ngữ “tiện tay dắt dê” là một bước trượt lớn.

“Tiện tay dắt dê” gợi sắc thái cơ hội, mánh lới, nhân tiện lấy lợi. Khi áp vào một chính sách giáo dục đại chúng sau 1945, nó làm giảm tầm vóc của Bình dân học vụ và biến một quyết định lớn thành hành vi giống như tận dụng cơ hội chính trị.

Có thể nói Hồ Chí Minh và chính quyền cách mạng đã tận dụng chữ Quốc ngữ như một công cụ xây dựng quốc dân. Có thể nói chính sách phổ cập chữ viết vừa có ý nghĩa giáo dục, vừa có ý nghĩa chính trị. Nhưng không cần dùng thành ngữ có sắc thái hạ thấp.

Đây là một ví dụ rõ cho vấn đề lớn của cuốn sách: luận điểm có thể tranh luận, nhưng ngôn ngữ làm hỏng luận điểm.

Cụm “chui lủi” và ký ức Củ Chi

Địa đạo Củ Chi là một biểu tượng của chiến tranh nhân dân và sự thích nghi trong điều kiện chiến tranh bất đối xứng. Người viết có thể phân tích Củ Chi từ góc độ quân sự, hậu cần, địa hình, tâm lý chiến, chiến tranh du kích hoặc sức chịu đựng của người dân.

Nhưng dùng chữ “chui lủi” là một lựa chọn rất tệ.

“Chui lủi” không chỉ mô tả việc ở dưới hầm. Nó mang sắc thái lén lút, thấp kém, hèn mọn. Khi đặt cạnh một biểu tượng chiến tranh như Củ Chi, cụm này dễ bị xem là xúc phạm lực lượng kháng chiến và những người đã sống, chiến đấu, hy sinh trong hoàn cảnh cực đoan.

Nếu mục đích của tác giả là rút ra bài học quản trị hoặc thương trường từ Củ Chi, thì càng cần cẩn trọng. Không thể biến ký ức chiến tranh thành phép so sánh self-help một cách thô.

Vấn đề không chỉ là khác chính thống

Có người sẽ nói rằng “Chuyện với Thanh” chỉ là một cách đọc khác chính thống. Nhưng vấn đề không đơn giản như vậy.

Khác chính thống là khi tác giả đưa ra nguồn mới, cách đọc mới, lập luận mới, rồi chứng minh bằng chứng cứ rõ ràng.

Thiếu chuẩn mực là khi tác giả dùng từ giễu nhại, suồng sã, mỉa mai, hạ thấp.

Một cuốn sách có thể nói Nguyễn Tất Thành lúc trẻ chưa phải một thiên tài hoàn chỉnh. Nhưng dùng “vô danh tiểu tốt”, “quê mùa”, “điếm đóm”, “phượt” là thiếu chuẩn mực.

Một cuốn sách có thể nói Hồ Chí Minh là nhà chính trị biết sử dụng tuyên truyền. Nhưng viết bằng giọng khiến tuyên truyền thành mánh lới là thiếu chuẩn mực.

Một cuốn sách có thể nói truyền thuyết Hùng Vương, An Dương Vương cần phân biệt với sử học. Nhưng dùng “ảo quái”, “cưa Mị Châu”, “nam nhân kế” là thiếu chuẩn mực.

Có một bộ phận người tự nhận khai phóng thường nhầm lẫn hai thứ này. Họ nghĩ cứ nói khác chính thống là sâu sắc. Cứ nói sốc là bản lĩnh. Cứ làm biểu tượng tổn thương là tư duy độc lập.

Không phải vậy.

Trí thức không phải là người nói cho khác. Trí thức là người biết nói đúng, nói có chứng cứ, nói có trách nhiệm, và biết sức nặng của chữ.

Trách nhiệm đầu tiên thuộc về tác giả Nguyễn Thành Nam

Trách nhiệm đầu tiên thuộc về tác giả.

Không ai ép tác giả dùng chữ “điếm đóm”. Không ai ép tác giả dùng chữ “phượt”. Không ai ép tác giả viết “Việt Minh ‘cướp’ chính quyền”. Không ai ép tác giả dùng “tiện tay dắt dê”. Không ai ép tác giả dùng “chui lủi”.

Tác giả có quyền chọn phong cách. Nhưng khi phong cách ấy đụng đến Hồ Chí Minh, Nguyễn Tất Thành, Việt Minh, Cách mạng Tháng Tám, Bình dân học vụ, Củ Chi và các biểu tượng lịch sử dân tộc, tác giả phải chịu trách nhiệm với hậu quả xã hội của nó.

Đặc biệt, Nguyễn Thành Nam là người có vị thế xã hội. Ông được giới thiệu bằng rất nhiều danh xưng lớn: Tiến sĩ Toán, cựu lãnh đạo FPT/FPT Software, người sáng lập FUNiX, người làm giáo dục, người có liên hệ với việc giảng dạy Tư tưởng Hồ Chí Minh.

Danh xưng tạo uy tín. Nhưng uy tín không phải áo giáp miễn trách nhiệm. Ngược lại, càng có uy tín thì càng phải cẩn trọng.

Trách nhiệm của biên tập viên, người ký duyệt và Nhà xuất bản Hội Nhà văn

Một cuốn sách in không tự nhiên xuất hiện trên thị trường. Nó phải đi qua bản thảo, biên tập, duyệt nội dung, ký xuất bản, in ấn, phát hành và lưu chiểu.

Vì vậy, nếu “Chuyện với Thanh” có vấn đề, không thể nói đó chỉ là “quan điểm cá nhân của tác giả”.

Cần hỏi rõ:

Ai là biên tập viên phụ trách?

Ai là người chịu trách nhiệm xuất bản?

Ai ký duyệt bản thảo?

Bản thảo có qua phản biện nội dung lịch sử – chính trị không?

Những đoạn nhạy cảm đã được đọc chưa?

Các cụm như “điếm đóm”, “Việt Minh ‘cướp’ chính quyền”, “tiện tay dắt dê”, “chui lủi”, “phượt”, “vô danh tiểu tốt”, “khúm núm” đã đi qua mắt ai?

Nếu biên tập viên đọc mà không thấy vấn đề, đó là yếu kém nghiệp vụ. Nếu thấy mà vẫn cho qua, đó là buông lỏng trách nhiệm. Nếu người ký duyệt chỉ ký như thủ tục vì tin vào danh tiếng tác giả hoặc đơn vị liên kết, đó là dấu cao su chứ không phải trách nhiệm xuất bản.

Đặc biệt, nếu Nhà xuất bản Hội Nhà văn đứng tên, trách nhiệm càng không thể xem nhẹ. Một nhà xuất bản mang tên Hội Nhà văn không chỉ là nơi cấp giấy phép in sách. Nó đại diện cho uy tín văn hóa và chuẩn mực ngôn ngữ.

Một cuốn sách dùng ngôn ngữ suồng sã về Hồ Chí Minh và lịch sử dân tộc mà đi qua Nhà xuất bản Hội Nhà văn là điều cần được giải thích nghiêm túc.

Trách nhiệm của đơn vị phát hành và truyền thông

Các đơn vị phát hành, truyền thông sách cũng không thể đứng ngoài.

Khi Spiderum, Phanbook hoặc bất kỳ đơn vị nào tham gia quảng bá cuốn sách bằng danh xưng tác giả, bằng thiết kế truyền thông, bằng các cụm như “cách tiếp cận mới”, “truyền cảm hứng”, “đối thoại với người trẻ”, thì họ không chỉ bán sách. Họ đang định vị nhận thức công chúng.

Nếu nội dung sách có vấn đề, truyền thông sách phải chịu trách nhiệm vì đã góp phần tạo uy tín cho nó.

Hình ảnh quảng bá ghi tác giả là nguyên Tổng giám đốc FPT Software, một trong những nhà sáng lập FPT, sáng lập FUNiX, giảng viên Tư tưởng Hồ Chí Minh tại VinUni, tác giả dịch thuật “Ho Chi Minh: A Life”… là một cách đóng dấu thẩm quyền rất mạnh.

Độc giả phổ thông có thể nghĩ: một người có từng ấy danh xưng, được từng ấy đơn vị quảng bá, chắc cuốn sách đã được kiểm chứng.

Vậy nếu cuốn sách chứa nhiều đoạn lệch chuẩn, trách nhiệm của người quảng bá không thể chỉ là “chúng tôi làm truyền thông”.

Truyền thông văn hóa không phải chỉ là marketing. Nó còn là trách nhiệm với công chúng.

Trách nhiệm của các đơn vị có logo trên poster giao lưu

Poster giao lưu sách xuất hiện các logo như FPT Schools, VinUniversity, VIASM, Nhà xuất bản Hội Nhà văn.

Logo không phải vật trang trí.

Logo là bảo chứng.

Khi logo của một trường, một viện, một nhà xuất bản xuất hiện cạnh một buổi giao lưu sách, công chúng có quyền hiểu rằng các đơn vị ấy biết, đồng ý, bảo trợ hoặc ít nhất tạo uy tín cho sự kiện.

Vì vậy, các đơn vị có logo cần trả lời:

Đã đọc sách chưa?

Ai phê duyệt việc dùng logo?

Ai phê duyệt sự kiện?

Có đánh giá rủi ro nội dung không?

Có biết các đoạn gây tranh cãi không?

Nếu không đọc mà vẫn cho dùng logo, đó là cẩu thả. Nếu đọc rồi vẫn đồng ý, đó là vấn đề về chuẩn mực. Nếu chỉ cho mượn địa điểm nhưng để logo xuất hiện như bảo trợ, đó là truyền thông nhập nhằng.

Đặc biệt, với các tổ chức giáo dục, trách nhiệm càng cao. Một cuốn sách liên quan tới Hồ Chí Minh, lịch sử Việt Nam, Tư tưởng Hồ Chí Minh, sinh viên và giáo dục công dân không thể được xem như một sản phẩm giao lưu bình thường.

Trách nhiệm của báo chí chính thống

Một tầng trách nhiệm khác là báo chí chính thống.

Nếu các báo lớn, báo ngành, báo văn hóa, báo pháp luật, báo công an, báo quân đội, báo văn nghệ, báo điện tử lớn, hay các kênh truyền thông chính thống từng đưa tin tích cực, giới thiệu, quảng bá cuốn sách này, thì cần đặt vấn đề nghiêm túc.

Báo chí đã đọc sách chưa?

Hay chỉ đọc thông cáo báo chí?

Phóng viên có đối chiếu nội dung không?

Biên tập viên có phát hiện các đoạn nhạy cảm không?

Tòa soạn có đánh giá rủi ro khi giới thiệu một cuốn sách viết về Hồ Chí Minh không?

Nếu báo chí chưa đọc kỹ mà vẫn khen, đó là làm PR trá hình. Nếu đọc kỹ mà vẫn khen, đó là lệch chuẩn. Nếu sau khi dư luận phản ứng mới gỡ bài trong im lặng, đó là né trách nhiệm.

Báo chí chính thống không thể chỉ nghiêm khắc với người dân bình thường trên mạng xã hội, còn khi chính mình góp phần quảng bá một sản phẩm có vấn đề thì coi như không liên quan.

Một nền báo chí nghiêm túc phải biết đọc trước khi khen, hỏi trước khi PR, phản biện trước khi đưa tin.

Trách nhiệm của cơ quan kiểm duyệt, quản lý xuất bản và tuyên giáo

Ở Việt Nam, sách in không nằm ngoài hệ thống quản lý. Có quy trình xuất bản, lưu chiểu, hậu kiểm, quản lý nội dung. Vì vậy, vụ “Chuyện với Thanh” đặt ra câu hỏi lớn về cơ chế kiểm duyệt và hậu kiểm.

Bình thường, hệ thống tuyên truyền và quản lý nội dung rất nhạy với các vấn đề như xuyên tạc lịch sử, xúc phạm lãnh tụ, phủ nhận thành quả cách mạng, bóp méo Cách mạng Tháng Tám, bôi nhọ lực lượng kháng chiến.

Vậy tại sao một cuốn sách có những cụm từ như “Việt Minh ‘cướp’ chính quyền”, “tiện tay dắt dê”, “chui lủi”, “điếm đóm”, “phượt”, “vô danh tiểu tốt”, “khúm núm” lại có thể đi qua nhiều tầng?

Cơ quan quản lý xuất bản đã hậu kiểm chưa?

Cơ quan tuyên giáo có đọc chưa?

Cơ chế phát hiện nội dung nhạy cảm nằm ở đâu?

Hay chỉ khi dư luận mạng xã hội khoanh từng dòng, chụp từng trang, thì hệ thống mới bắt đầu chú ý?

Nếu vậy, đây là thất bại của hậu kiểm.

Càng nghiêm trọng hơn nếu tiêu chuẩn kiểm soát không nhất quán: người bình thường nói sai thì bị xử lý nhanh, còn người có danh xưng, có quan hệ, có logo tổ chức lớn thì ban đầu được nương nhẹ hoặc bỏ qua.

Một hệ thống kiểm duyệt nếu muốn có uy tín thì phải nhất quán. Không thể mạnh với người yếu, lỏng với người mạnh.

Sự đổi màu của một số tầng lớp tinh hoa

Vụ việc này còn cho thấy một hiện tượng đáng suy nghĩ: sự đổi màu của một bộ phận tầng lớp tinh hoa.

Có những người nói rất nhiều về khai phóng, tư duy phản biện, giáo dục hiện đại, hội nhập, quốc tế hóa. Nhưng khi chạm tới lịch sử dân tộc, họ lại dễ rơi vào thái độ khinh bạc. Họ tưởng rằng nói sốc là sâu sắc. Tưởng rằng giễu nhại biểu tượng là bản lĩnh. Tưởng rằng càng làm người khác khó chịu thì càng chứng minh mình tự do tư tưởng.

Không phải vậy.

Khai phóng không phải là mất gốc.

Tư duy phản biện không phải là vô lễ.

Hiện đại không phải là coi thường ký ức dân tộc.

Đọc nguồn phương Tây không có nghĩa là khinh rẻ cảm thức lịch sử của chính người Việt.

Một trí thức chân chính có thể đặt câu hỏi rất khó về Hồ Chí Minh. Nhưng người đó phải có đủ đạo đức ngôn ngữ để không biến câu hỏi thành sự xúc phạm.

Một nhà giáo dục chân chính có thể muốn người trẻ bớt học vẹt. Nhưng người đó không được lấy sự cợt nhả làm phương pháp.

Một người làm văn hóa có thể muốn phá vỡ thần tượng hóa. Nhưng người đó phải hiểu rằng biểu tượng dân tộc không phải đồ chơi để thử nghiệm giọng văn.

Người trẻ cần lịch sử thật, không cần lịch sử bị meme hóa

Người trẻ không cần lịch sử bị nhang khói hóa. Nhưng người trẻ cũng không cần lịch sử bị meme hóa.

Chúng ta cần những cuốn sách nói thật hơn, sâu hơn, có nguồn hơn, đa chiều hơn. Chúng ta cần được biết Hồ Chí Minh không phải một nhân vật sinh ra đã hoàn chỉnh. Chúng ta cần hiểu Nguyễn Tất Thành đã học hỏi, quan sát, lao động, thất bại, thay đổi, lựa chọn như thế nào. Chúng ta cần hiểu Cách mạng Tháng Tám không rơi từ trên trời xuống, mà là kết quả của tổ chức, thời cơ, quần chúng và bối cảnh quốc tế. Chúng ta cần hiểu chữ Quốc ngữ có lịch sử phức tạp. Chúng ta cần hiểu Củ Chi không chỉ là biểu tượng, mà còn là một bài học về chiến tranh bất đối xứng.

Nhưng tất cả những điều ấy có thể viết bằng ngôn ngữ nghiêm túc.

Không cần “điếm đóm”.

Không cần “phượt”.

Không cần “quê mùa”.

Không cần “vô danh tiểu tốt”.

Không cần “cướp chính quyền”.

Không cần “tiện tay dắt dê”.

Không cần “chui lủi”.

Không cần gọi “Hồ” trống không để tỏ ra khách quan.

Người trẻ không ngu đến mức phải dùng ngôn ngữ sốc mới chịu đọc. Người trẻ cần được tôn trọng bằng một văn bản tử tế.

Cần công khai trả lời, không thể im lặng cho qua

Vụ “Chuyện với Thanh” không nên kết thúc bằng vài bài báo bị gỡ trong im lặng, vài lời giải thích mơ hồ, hoặc vài câu “cách dùng từ chưa phù hợp”.

Cần trả lời rõ:

Ai là người biên tập cuốn sách?

Ai là người ký duyệt?

Nhà xuất bản Hội Nhà văn đã thẩm định thế nào?

Đơn vị phát hành đã đọc toàn văn chưa?

Các đơn vị có logo trên poster giao lưu đã đọc sách chưa?

Báo chí chính thống khi giới thiệu sách đã đọc hay chỉ nhận thông cáo?

Cơ quan quản lý xuất bản đã hậu kiểm chưa?

Nếu sai, sai ở đâu?

Có thu hồi, chỉnh sửa, đính chính hay xin lỗi không?

Nếu cho rằng không sai, thì hãy công khai bảo vệ quan điểm rằng những cụm từ như “điếm đóm”, “Việt Minh ‘cướp’ chính quyền”, “tiện tay dắt dê”, “chui lủi”, “phượt”, “vô danh tiểu tốt”, “khúm núm” là phù hợp trong một cuốn sách giáo dục về Hồ Chí Minh và lịch sử Việt Nam.

Công chúng cần minh bạch. Không cần sự im lặng né tránh.

Kết luận: Không chỉ là một cuốn sách

Vụ “Chuyện với Thanh” không chỉ là chuyện một cuốn sách gây tranh cãi. Nó là bài kiểm tra cho nhiều tầng trách nhiệm.

Tác giả phải chịu trách nhiệm với chữ nghĩa của mình.

Biên tập viên phải chịu trách nhiệm vì đã để các đoạn lệch chuẩn đi qua.

Người ký duyệt phải chịu trách nhiệm vì chữ ký xuất bản không phải thủ tục hình thức.

Nhà xuất bản Hội Nhà văn phải chịu trách nhiệm vì thương hiệu văn hóa của mình.

Đơn vị phát hành và truyền thông phải chịu trách nhiệm vì đã quảng bá bằng danh xưng và uy tín.

Các tổ chức có logo trên sự kiện phải chịu trách nhiệm vì đã tạo bảo chứng công khai.

Báo chí chính thống phải chịu trách nhiệm nếu đã PR thay vì phản biện.

Cơ quan quản lý xuất bản và tuyên giáo phải chịu trách nhiệm nếu để sản phẩm đi quá xa rồi mới phản ứng.

Không ai phản đối việc đặt câu hỏi về lịch sử. Không ai phản đối việc nhìn Hồ Chí Minh như một con người. Không ai phản đối việc làm lịch sử gần gũi hơn với người trẻ.

Điều bị phản đối là sự khinh bạc được ngụy trang thành khai phóng.

Điều bị phản đối là ngôn ngữ hạ thấp được gọi là cách tiếp cận mới.

Điều bị phản đối là một hệ thống nhiều tầng bảo chứng đã để một cuốn sách như vậy đi qua.

Tôi không sợ giải thiêng.

Tôi sợ những người nhân danh giải thiêng để hạ thiêng.

Tôi không sợ tranh luận về Hồ Chí Minh.

Tôi sợ một xã hội mà người có danh xưng, có logo, có báo chí, có nhà xuất bản đứng sau, có thể dùng ngôn ngữ suồng sã với lịch sử rồi gọi đó là giáo dục.

Và tôi càng sợ hơn khi những người đáng lẽ phải đọc, phải duyệt, phải kiểm tra, phải phản biện, lại để dân mạng làm thay công việc của họ: chụp từng trang, khoanh từng chữ, chỉ ra từng lỗi mà đáng lẽ phải bị chặn từ vòng biên tập đầu tiên.

Vụ “Chuyện với Thanh” vì vậy không chỉ là một vụ sách. Nó là tấm gương soi vào trách nhiệm của tác giả, nhà xuất bản, báo chí, cơ quan kiểm duyệt và một bộ phận tinh hoa đang nhầm lẫn giữa khai phóng và khinh bạc.

Nếu còn muốn nói về giáo dục, văn hóa và lịch sử một cách tử tế, chúng ta phải bắt đầu từ điều rất căn bản: tôn trọng chữ nghĩa, tôn trọng sự thật, và tôn trọng ký ức của dân tộc mình.

FAQ

“Chuyện với Thanh” là sách gì?

“Chuyện với Thanh” là một cuốn sách dạng đối thoại/ghi chép của Nguyễn Thành Nam, xoay quanh lịch sử Việt Nam, Hồ Chí Minh, Tư tưởng Hồ Chí Minh và các bài học được rút ra cho người trẻ.

Vì sao “Chuyện với Thanh” gây tranh cãi?

“Chuyện với Thanh” gây tranh cãi vì nhiều đoạn dùng từ suồng sã hoặc có sắc thái hạ thấp khi viết về Nguyễn Tất Thành/Hồ Chí Minh, Việt Minh, Cách mạng Tháng Tám, Bình dân học vụ, Củ Chi và một số biểu tượng lịch sử Việt Nam.

Nguyễn Thành Nam là ai?

Nguyễn Thành Nam là Tiến sĩ Toán, cựu lãnh đạo FPT/FPT Software, một trong những người tham gia sáng lập FPT, người sáng lập FUNiX và có liên hệ với lĩnh vực giáo dục đại học.

Vấn đề lớn nhất của “Chuyện với Thanh” là gì?

Vấn đề lớn nhất không chỉ là sách có góc nhìn khác chính thống, mà là cách dùng ngôn ngữ và framing nhiều sự kiện lịch sử bằng giọng suồng sã, dễ bị xem là hạ thấp hoặc làm lệch cảm nhận về lịch sử.

Ai phải chịu trách nhiệm về vụ “Chuyện với Thanh”?

Trách nhiệm cần được nhìn theo chuỗi: tác giả, biên tập viên, người ký duyệt, Nhà xuất bản Hội Nhà văn, đơn vị phát hành, tổ chức có logo trên sự kiện, báo chí chính thống và cơ quan quản lý xuất bản/hậu kiểm.